USA: Rola dwóch myślicieli w katolickiej odpowiedzi na kwestię sztucznej inteligencji

Zarówno Lonergan, jak i Girard zmarli na długo przed premierą ChatGPT w 2022 roku — jeden w 1984,  a drugi w  2015 roku. Mimo to obaj okazują się niezwykle wpływowi w katolickiej refleksji nad AI, ponieważ zajmowali się ponadczasowymi pytaniami o to, co znaczy być człowiekiem: od natury myślenia po źródła ludzkich pragnień. Dziś pytania te powracają z nową siłą w epoce technologii naśladującej człowieka.

Przykładem jest Taylor Black, gorliwy katolik mający znaczący wpływ na rozwój AI w firmie Microsoft. Często odwołuje się on do koncepcji Lonergana opisującej sposób ludzkiego myślenia i rozumienia. Wykorzystuje ją jako przewodnik przy rozwijaniu tzw. strategii metapoznawczych — „myślenia o własnym myśleniu”. Według Blacka są one niezbędne zarówno dla twórców, jak i użytkowników AI, ponieważ pomagają odróżnić niezwykle inteligentne zachowania maszyn od autentycznego życia wewnętrznego człowieka.

Z kolei myśl Girarda dotycząca natury ludzkiego pragnienia zyskała popularność w Dolinie Krzemowej, głównie dzięki inwestorowi venture capital Peterowi Thielowi, protestantowi, który często przywołuje filozofa w kontekście innowacji. Także wielu katolików odwołuje się dziś do teorii „pragnienia mimetycznego”, zwłaszcza gdy rozważają zagrożenia związane z wpływem AI na kształtowanie ludzkich pragnień.

„Insight” Lonergana

Bernard Lonergan (1904–1984), kanadyjski jezuita, poświęcił swoją karierę rozwijaniu i stosowaniu myśli św. Tomasza z Akwinu do realiów XX wieku. W swoim najważniejszym dziele Insight: A Study of Human Understanding („Wgląd. Studium ludzkiego rozumienia”, 1957) przedstawił szczegółową analizę procesu poznawania rzeczywistości przez człowieka.

Lonergan zauważył, że ludzkie poznanie przebiega w czterech etapach:

•  Doświadczenie — nasze zmysły stykają się ze zjawiskami.
•  Zrozumienie — moment wglądu, odkrycie „dlaczego” i „jak”, które nadaje sens doświadczeniu.
•  Osąd — krytyczne pytania: „Czy rzeczywiście tak jest? Czy naprawdę to zrozumieliśmy?”.
•  Decyzja — pytanie: „Co dalej? Co zrobimy z tą wiedzą?”.

Steven Umbrello, dyrektor zarządzający Instytutu Etyki i Nowych Technologii na Uniwersytecie w Turynie, podkreśla, że Lonergan był „niezwykle precyzyjny” w analizowaniu procesów prowadzących człowieka do poznania. „Daje nam to zdyscyplinowany sposób zadawania pytań o to, czy mamy do czynienia ze zrozumieniem i osądem, czy jedynie z czymś, co je przypomina” — powiedział Umbrello, autor książki analizującej AI w świetle teorii Lonergana.

Proponowany przez Lonergana sposób analizy stał się dziś cennym narzędziem do oceny twierdzeń dotyczących możliwości sztucznej inteligencji — a zarazem do głębszego docenienia tego, co jest wyjątkowo ludzkie.

Jak zauważa Umbrello, AI może poszerzać ludzkie doświadczenie i nawet symulować zrozumienie, oferując statystycznie trafne odpowiedzi. Nie potrafi jednak wydawać osądów, podejmować prawdziwych decyzji ani „dziwić się” w sposób właściwy człowiekowi.

„Pragnienie mimetyczne” Girarda

Wkład René Girarda (1923–2015), francuskiego filozofa pracującego naukowo w Stanach Zjednoczonych i kończącego karierę na Uniwersytecie Stanforda, wiąże się z AI mniej poprzez temat myślenia, a bardziej przez analizę ludzkiego pragnienia. Girard twierdził, że ludzkie pragnienia nie są spontaniczne ani autonomiczne, lecz „mimetyczne” — rodzą się poprzez naśladowanie innych.

W kontekście AI najbardziej znanym uczniem Girarda pozostaje wspomniany wcześniej Peter Thiel, który studiował pod jego kierunkiem na Uniwersytecie Stanforda. Terminologia Girarda stała się popularna w niektórych środowiskach technologicznych podczas dyskusji o budowaniu udanych produktów czy o „antymimetycznym” założycielu firmy technologicznej — kimś na tyle oryginalnym, że wyznacza kierunek pragnień innych ludzi.

Luke Burgis, profesor Uniwersytetu Katolickiego Ameryki i autor licznych publikacji poświęconych Girardowi, nazywa AI „doskonałym stworzeniem girardowskim”. Jak podkreśla, sztuczna inteligencja nie posiada biologicznej orientacji, instynktownych potrzeb ani własnego punktu wyjścia. Jest trenowana na tym, co określa jako „całe archiwum ludzkiego naśladownictwa” — ogromnym cyfrowym zapisie ludzkiej ekspresji, zazdrości i preferencji.

AI nie myśli samodzielnie, lecz odzwierciedla ludzką mimikrę na najgłębszym poziomie.

Burgis zwraca uwagę, że gdy użytkownicy pytają chatboty AI o to, gdzie powinni mieszkać, jaką wybrać karierę czy jak rozwiązać kryzys moralny, pozwalają maszynie pośredniczyć w swoich najgłębszych pragnieniach.

„AI stała się modelem pragnienia” — ostrzega Burgis. — „Jest to jednak model zupełnie inny niż te z przeszłości, którymi byli zazwyczaj konkretni ludzie, podziwiani przez nas lub ważni z jakiegoś powodu. AI jest amalgamatem milionów danych wejściowych i fragmentów informacji, a my właściwie nie wiemy, dlaczego rekomenduje nam określone rzeczy. I to wydaje mi się bardzo niebezpieczne”.

Pomocnicy w mierzeniu się z AI

Mimo różnic w metodzie i podejściu Girard i Lonergan prowadzą do podobnego wniosku: istnieją cechy ludzkiego poznania i psychologii, których maszyna nie potrafi odtworzyć ani doświadczyć.

Dla Lonergana niespokojne ludzkie pragnienie zrozumienia oraz zdolność do zdumienia są znakiem stworzenia uczynionego przez Boga i dla Boga. Podobnie Girard wskazuje na ludzkie pragnienie ostatecznie ukierunkowane ku Bogu.

Podsumowując rolę obu myślicieli w debacie o AI, Jonah McKeown stwierdza: „W epoce, gdy maszyny potrafią zarówno naśladować ludzkie rozumowanie, jak i kształtować nasze pragnienia, katolicy dobrze uczynią, pamiętając o intuicjach tych myślicieli. Niezależnie od tego, czy Girard i Lonergan zostaną zacytowani w encyklice papieża Leona XIV dotyczącej AI, już teraz kształtują debatę o sztucznej inteligencji wśród katolików zainteresowanych technologią — i wszystko wskazuje na to, że będą robić to nadal”.