Ateny to dziś wielka, hałaśliwa i dusząca się od ulicznego ruchu grecka stolica. Mieszka w niej 3,5 miliona ludzi. W czasach św. Pawła Ateny były prowincjonalnym miastem rzymskiego imperium, liczącym około 5 tysięcy mieszkańców, ale wciąż dumnym ze swojej historii, filozofii, architektury, sztuki.

Posłuchamy cię innym razem

Najważniejszym epizodem pobytu Pawła w Atenach stała się jego mowa na Areopagu. Niektórzy bibliści uważają, że to kulminacyjny moment drugiej wyprawy misyjnej. Paweł swoim zwyczajem zaczął nauczać w synagodze. Widzi jednak, że w tym mieście musi zmienić taktykę. Wychodzi więc z Ewangelią na agorę, czyli rynek, miejsce spotkań, dyskusji, wymiennych idei. „Wszyscy Ateńczycy i mieszkający tam przybysze poświęcają czas jedynie albo mówieniu o czymś, albo wysłuchiwaniu czegoś nowego” (Dz 17,21) – zanotował św. Łukasz. Prócz zamiłowania do mówienia Ateńczyków cechowała także wyjątkowa religijność. Gdziekolwiek Apostoł obrócił głowę, widział posągi, ołtarze, sanktuaria, świątynie poświęcone przeróżnym bóstwom. Starożytne powiedzenie mówiło, że w Atenach jest więcej bogów niż ludzi. Wśród setek ołtarzy uwagę Pawła przyciągnął jeden z nich, dedykowany „nieznanemu Bogu”. Ani archeolodzy, ani badacze starożytnej literatury nie znaleźli śladu inskrypcji w liczbie pojedynczej. Prawdopodobnie oryginalny ołtarz poświęcony był „nieznanym bogom”. W każdym razie Paweł, który wyrósł w klimacie surowego żydowskiego monoteizmu, „burzył się wewnętrznie na widok miasta pełnego bożków” (Dz 17,16).

Ateńczycy odczytali nauczanie Pawła jako nowinkarza głoszącego kolejnych bogów: Jezusa i Zmartwychwstanie (żeński rzeczownik anastasis mógł brzmieć jak imię bóstwa). Paweł zostaje poproszony o wyłożenie swojej nauki na Areopagu. To wzgórze, na którym gromadziła się rada miasta. Do jej kompetencji należały także sprawy religijne, dlatego jej członkowie chcieli uzyskać informacje z pierwszej ręki. Apostoł wygłasza więc mowę na Areopagu. Wie, że mówi do ludzi religijnych, których rozumienie bóstwa radykalnie różni się od Boga głoszonego przez niego. Apostoł nawiązując do idei „nieznanego boga”, głosi orędzie o jedynym i prawdziwym Bogu, Stwórcy i Panu wszechświata oraz Ojcu wszystkich ludzi. Opór słuchaczy pojawia się wtedy, gdy przechodzi do tajemnicy Jezusa. Apostoł nie zdąży wymówić nawet Jego imienia. Kiedy zaczyna mówić o Jego „powstaniu z martwych”, słuchacze przerywają wystąpienie drwinami. Nawrócili się tylko Dionizy, późniejszy biskup Aten, i kobieta imieniem Damaris.

Stoicy, epikurejczycy, turyści

Dzisiaj św. Paweł nie spotkałby na Areopagu ani stoików, ani epikurejczyków, ani czcicieli Ateny, Posejdona czy innego greckiego bóstwa. Dziś spotkałby turystów. W dużych ilościach, ze wszystkich stron świata. Wizyta na słynnym Akropolu to obowiązkowy punkt greckich wakacji. Do wejścia na teren wykopalisk prowadzą dwie aleje: Apostolu Pavlu lub Dionisiou Areopagitu. Areopag, czyli wzgórze Aresa, to skaliste nagie wzgórze położone u stóp Akropolu. Przewodniki zapraszają do wejścia na skałę Areopagu, ponieważ z tego miejsca można zrobić dobre zdjęcie Akropolu. W jednym kadrze można zmieścić potężne Propyleje, zza których wystaje Partenon, świątynia Ateny, patronki miasta, a nieco z boku Erechtejon, moim zdaniem najpiękniejsza z greckich świątyń Akropolu. Obracając wzrok w lewo, poniżej Akropolu widać jak na dłoni grecką agorę, kończącą się wzniesieniem, na którym dumnie stoi świątynia Hefajstosa. Te starożytne świątynie w czasach bizantyjskiego cesarstwa przerabiano na chrześcijańskie. Dzięki temu przetrwały. Za agorą rozciąga się widok na wielkie współczesne miasto. Tuż przy wejściu na skałę Areopagu zamocowana jest metalowa tablica z greckim, czyli oryginalnym, tekstem mowy św. Pawła (Dz 17,22–31). Siadam na chwilę na ławce naprzeciwko, obserwuję turystów. Kto szukałby tutaj śladów Pawła?! Grecja kojarzona jest raczej ze światem antycznym. Przewodniki rozpisują się szeroko o starożytności, wspominają o tureckiej niewoli i przeskakują do współczesnej Grecji. Ponadtysiącletnia historia chrześcijańskiego cesarstwa bizantyjskiego (324–1453 r.) traktowana jest na ogół marginalnie. Na ławce ktoś wypisał po angielsku: „Tylko Jezus zbawia duszę, gdzie spędzisz swoją wieczność? Jezus będzie kochał Cię zawsze”. Co roku w uroczystość śś. Piotra i Pawła odbywają się w tym miejscu prawosławne nieszpory. W tym też miejscu 4 maja 2001 roku odbyło się słynne spotkanie Jana Pawła II z arcybiskupem Aten, zwierzchnikiem Greckiego Kościoła Prawosławnego Christodulosem. Papież odbywał wtedy pielgrzymkę po śladach św. Pawła. Duchowni Kościoła prawosławnego byli bardzo przeciwni wizycie Papieża. Setki greckich mnichów gromadziło się na modlitewnym czuwaniu, prosząc Boga, by uniemożliwił wizytę biskupa Rzymu w ich kraju. Ich modlitwy nie zostały wysłuchane. Papież podczas wizyty w Atenach prosił Boga o wybaczenie grzechów Kościoła katolickiego wobec braci i sióstr prawosławnych, a zwłaszcza najazdu na Konstantynopol dokonanego przez krzyżowców w 1204 roku. Jan Paweł II i Christodulos pod Areopagiem odczytali wspólną deklarację, mówiącą o dążeniu do jedności obu Kościołów oraz o pielęgnowaniu chrześcijańskiej tożsamości Europy. „Wyłaniająca się tendencja do przekształcenia niektórych krajów europejskich w państwa zsekularyzowane, bez jakiegokolwiek odwołania się do religii, to regres i zaprzeczenie ich duchowego dziedzictwa. (…) Uczynimy wszystko, co w naszej mocy, aby chrześcijańskie korzenie Europy i jej chrześcijańska dusza zachowały się nienaruszone” – deklarowali obaj hierarchowie.

Uparci Grecy, uparty Papież

Choć to Paweł przyniósł Ewangelię Atenom, to jednak nie on jest patronem tego miasta, ale św. Dionizy Areopagita, pierwszy nawrócony Ateńczyk. Prócz niego Dzieje Apostolskie wspominają także o nawróconej kobiecie imieniem Damaris. Katolicka katedra w Atenach nosi imię św. Dionizego. Uczestniczę w Mszy św. odprawianej po grecku. Współczesna greka różni się wprawdzie od tej, którą posługiwał się św. Paweł, ale jednak to jest wciąż ten sam język. Nawet potoczne słowa budzą często religijne skojarzenia. Efcharistó (dziękuję) kojarzy się z Eucharystią; parakaló (proszę) z Parakletem, czyli Duchem Świętym Pocieszycielem. Nawet banalny napis w samolocie: Leiturgia Exodus (instrukcja wyjścia awaryjnego) przywodzi na myśl liturgiczną procesję. Liturgia w kościołach prawosławnych sprawowana jest w starogreckim (tzw. koine). Dziś jednak ten język nie jest już rozumiany przez większość wiernych. Parę lat temu abp Christodulos próbował wprowadzić język nowogrecki do liturgii, ale eksperyment zakończył się fiaskiem.

W rzymskokatolickim kościele Chrystusa Zbawiciela jezuici prowadzą polskie duszpasterstwo. Próbujemy z kimś porozmawiać. Czas znajduje dla nas sympatyczny starszy Grek, ojciec… Paweł Buhagiar. Okazuje się, że urodził się w Atenach, choć jego dziadkowie pochodzą z Malty. Grecki ksiądz katolicki to bardzo rzadki okaz. – Tak, i na dodatek ginący – śmieje się ks. Paweł. – Katolików rdzennych Greków jest dziś około 30–35 tysięcy. Oczywiście do tej liczby trzeba dodać emigrantów mieszkających na stałe w Grecji, wśród nich jest około 200 tysięcy katolików, spora część to Polacy. Większość katolików, „oryginalnych” Greków, pochodzi z wysp Siros i Tinos, które najdłużej znajdowały się w rękach Wenecjan. Liczba Greków katolików (nie mylić z grekokatolikami!) ciągle maleje. Dawniej katolickie rodziny miały po 6 i więcej dzieci, dzisiaj to rzadkość – martwi się o. Paweł. Pytam o relację między greckim prawosławiem a katolicyzmem – Od lat 60. ubiegłego wieku władze greckie zabiegały o normalne kontakty z Watykanem. Kiedy w 1979 roku powstała nuncjatura, Grecki Kościół Prawosławny podniósł krzyk, że katolicy chcą zniszczyć prawosławie. Jako sekretarz nuncjusza pracowałem nad tekstem wspólnej deklaracji, podpisanej przez Papieża i arcybiskupa Aten w roku 2001. Widziałem wtedy dokładnie, że ten konflikt to różnica mentalności. To widać w językach, którymi się posługujemy. Mówimy to samo, ale w różny sposób. Wizyta Papieża doszła do skutku tylko dzięki temu, że on się uparł. Przyjechał na zaproszenie rządu, mimo wyraźnej niechęci prawosławnych biskupów. Nikt z nich nie wyszedł powitać Papieża na lotnisku. Ale lody zostały przełamane, sami Grecy zaczęli inaczej patrzeć na Papieża i katolików. Choć i tak Grecja byłaby ostatnim z krajów prawosławnych, który zaakceptowałby jedność z Rzymem, a w samej Grecji ostatnimi byliby mnisi z góry Athos.

Pytam o św. Pawła, o jego kult w Grecji, wymieniam miejsca związane z Apostołem. Które miejsce jest dla Greków najważniejsze? Ojciec Paweł ma problemy z odpowiedzią. – Patronem prawosławia jest św. Andrzej, założyciel Kościoła w Konstantynopolu. Tak naprawdę Grecy nie pielgrzymują zbyt często w miejsca związane ze św. Pawłem.

Św. Pawle, ratuj nas!

Szlakiem Apostoła wyruszamy z Aten do Koryntu. To odległość około 90 kilometrów. Po lewej stronie widać wciąż morze. Tuż przed Koryntem droga prowadzi przez 6-kilometrowy przesmyk między Morzem Egejskim a Jońskim. Przekraczamy Kanał Koryncki, wybudowany ponad 100 lat temu, choć precyzyjnie zaplanowany już w starożytności przez Nerona. W czasach Pawła statki przeciągano tutaj na specjalnych wozach na torach. Korynt był miastem portowym dla dwóch mórz, i to był główny powód jego starożytnej prosperity. Zjeżdżamy z autostrady do współczesnego Koryntu. To 30-tysięczne miasto nie wyróżnia się dziś niczym szczególnym. Bywa często nawiedzane przez trzęsienia ziemi, ostatnie w 1981 roku pozbawiło mieszkańców dachu nad głową. W środku miasta stoi potężna katedra św. Pawła na planie greckiego krzyża. Na frontonie wypisano imiona kolejnych biskupów tutejszego Kościoła, numer jeden: Apostoslos Paulos. Wnętrze świątyni prawosławnej promieniuje sacrum. Podziwiam ikonostas i freski pokrywające ściany. Świątynia ma 70 lat, ale nie do pomyślenia jest tu eksperymentowanie ze sztuką. Wszystkie przedstawienia świętych i tajemnic wiary zamknięte są w niezmiennych wzorach. Przy wejściu do katedry stoi srebrna ikona Pawła, wielkości człowieka. Wchodzący całują ją, jakby coś świętemu szeptali. Zagaduję kobietę sprzątającą cerkiew. – Największe uroczystości są 29 czerwca. Idzie wtedy procesja do ruin starożytnego Koryntu, tam jest taki mały kościółek – opowiada pani Areti Varvarigou. – Św. Paweł jest dla nas bardzo ważny. Wzywamy go na pomoc, kiedy ziemia się trzęsie. Kiedyś przeżyłam trzęsienie ziemi tu, w kościele. Wszyscy wołaliśmy wtedy: „św. Pawle, ratuj nas!”.

Miłość w Koryncie

Wędrując między greckimi miastami, to waśnie w Koryncie Paweł pozostał najdłużej, aż półtora roku. To do Koryntian napisał dwa długie listy. To właśnie tu odniósł największy sukces. A przecież po klęsce w Atenach mógł czuć zniechęcenie i lęk. Sam pisze o początkach swojej misji w mieście: „stanąłem przed wami w słabości i w bojaźni, i wielkim drżeniem” (1 Kor 2,3). Chce głosić przede wszystkim prawdę o krzyżu. „Paweł wie, że w ludzkiej słabości Chrystusa działa moc Boża; wszędzie tam, gdzie ludzie przyjmują głoszenie krzyża, dokonuje się Boski cud” (Joachim Gnilka).

Korynt w I wieku po Chr. był rzymską metropolią handlową i gospodarczą, symbolem zamożności i zepsucia obyczajów. Żyła tutaj też potężna wspólnota żydowska. Paweł znajduje oparcie w Akwili (on) i Pryscyli (ona), Żydach z Rzymu, którzy tutaj znaleźli schronienie i tak jak Paweł zajmowali się wyrobem namiotów. Apostoł naucza w synagodze. Choć sam przełożony synagogi Kryspus przyjmuje Ewangelię, to jednak znowu napotyka na sprzeciw. Opór jest tak duży, że Paweł decyduje się zaprzestać przemawiania do Żydów i skoncentrować się na nauczaniu pogan. Młody Kościół powoli rośnie, są w nim biedni, bogaci, niewolnicy, wyzwoleńcy, panowie, współmałżonkowie i samotni, wdowcy, dawniejsi poganie i żydzi. Dzieje Apostolskie odnotowują, że Paweł zostaje oskarżony przez Żydów przed rzymskim prokonsulem imieniem Gallio. Ten jednak wypędza ich z sądu, nie zamierzając zawracać sobie głowy „żydowskimi” problemami religijnymi. Ruiny starożytnego Koryntu położone są parę kilometrów za dzisiejszym miastem u stóp Akrokoryntu, samotnej góry, na której w starożytności znajdowała się świątynia Afrodyty, słynąca z sakralnego nierządu. Wykopaliska odsłaniają miasto z czasów rzymskich, czyli z czasów Pawła. Nad ruinami góruje 7 doryckich kolumn ze świątyni Apollina. Na środku rzymskiego forum zachowała się mównica (tzw. bema). Z tego miejsca rzymski namiestnik Gallio musiał przemawiać do Żydów oskarżających Pawła. Na mównicy leży kamień z ledwo widocznym cytatem z 2 Listu do Koryntian: „Niewielkie zaś cierpienia, które chwilowo znosimy, przygotowują nam bezmiar wiecznej chwały” (2 Kor 4,17).

Przypominam sobie w tym miejscu uśmiechniętą twarz mojego przyjaciela ks. Tomka Wuwera. Byliśmy tu w roku 2000. To on wypatrzył wtedy ten kamień, cieszył się, że idzie drogą, którą na pewno szedł św. Paweł, a potem, zajadając figę z drzewa rosnącego tuż obok, zachwycał się śródziemnomorską słodyczą. Parę miesięcy później zmarł. Doczytuję koleją linijkę z Pawłowego listu: „To bowiem, co widzialne, trwa do czasu, natomiast to, co niewidzialne, wiecznie” (2 Kor 4,18). Co byśmy zrobili bez chrześcijaństwa, bez tej nadziei?

Tuż za ruinami zatrzymujemy się na chwilę przy kościołku ku czci św. Pawła, przed którym ustawiono obelisk ze słowami Hymnu o miłości z 1 Listu do Koryntian. Pozostaje nam do odwiedzenia jeszcze jedno miejsce: Kenchry – port nad Morzem Egejskim, z którego Apostoł odpłynął do Syrii. Łukasz zanotował, że Paweł „w Kenchrach ostrzygł sobie głowę, bo złożył taki ślub” (Dz 18,18). Nasz fotoreporter Józek proponuje zrobić zdjęcie fryzjera z Kenchr. Niestety, po dawnym korynckim porcie pozostało tylko kilka kamieni wynurzających się z morza, tuż obok plaży. Biorę do ręki ikonę ze św. Pawłem, która cały czas nam towarzyszyła w drodze. Tu kończy się grecka część drugiej podróży misyjnej Pawła. Tu także kończy się nasza podróż greckimi śladami Apostoła Narodów. Apostoł powróci jeszcze w te strony podczas trzeciej podróży. Czy my wrócimy? Do Grecji może już nie, ale do św. Pawła na pewno. Nie raz.