Jak powstały dołki w nurach gotyckich kościołów?

Na murach setkach polskich kościołów, głównie gotyckich, można odnaleźć zagadkowe, niewielkie otwory. Ich kształt i rozmiar idealnie pasują do opuszków ludzkich palców. Nazywa się je dołkami pokutnymi i tradycja wiąże je z obrzędem święcenia ognia w Wielką Sobotę. Według eksperta to błąd.

Na gotyckich kościołach w Polsce, najczęściej w pobliżu głównych wejść do świątyni zwanych portalami, w cegłach można zobaczyć małe, okrągłe otwory. Są one najczęściej wielkości opuszków palców dorosłej osoby, choć zdarzają się i dużo większe.

- Dotychczas w źródłach ani ja, ani inni badacze zajmujący się dołkami na kościołach nie znaleźliśmy informacji o tym, jak one powstały. Sądzę, że nigdy nie znajdziemy. Dołki były skutkiem działań, nie przyczyną. Pewne jest, że powstały w sposób mechaniczny. Ale kto i po co je drążył, tego z całą pewnością nie wiemy - powiedział PAP dr Seweryn Pauch, który znaki określa mianem "śladów dołkowych". Na ich temat napisał doktorat i wydał książkę.

Zdaniem dr. Paucha dołki powstawały na świątyniach od XV do XIX w. To także hipoteza, bo znane dziś źródła o tym milczą. - Dołki na świątyniach, choć małe, niepozorne i istniejące od stuleci, wciąż intrygują i są zagadką - przyznał.

Tradycja wiąże powstawanie dołków, często nazywanych dołkami pokutnymi, z obrzędem święcenia ognia w Wielką Sobotę. Miały być efektem działania świdrów ogniowych, którymi tego dnia rozniecano ogień, by go następnie poświęcić.

- Taki sposób powstawania dołków jako jeden z pierwszych opisał w XIX w. Heinrich August Hockenbeck. Potem tę jego hipotezę powtarzali inni badacze i historycy, jest ona powszechna i powielana do dziś. Sam początkowo także skłaniałem się ku temu, że dołki powstały na skutek rozniecania ognia. Ale zmieniłem zdanie - powiedział PAP dr Pauch, który osobiście próbował rozniecić ogień, używając świdra i średniowiecznych cegieł.

Pauch wyjaśnił PAP, że aby powstała iskra, osoba rozniecająca ogień musi położyć na swojej klatce piersiowej deseczkę i jeden koniec świdra o nią oprzeć, a drugi koniec świdra oprzeć o cegłę. - Iskra powstaje nie na cegle, ale na desce - podkreślił. Jego zdaniem ten sposób rozniecania ognia był zbyt skomplikowany, łatwiej było rozniecić ogień np. na ceglanej kościelnej podłodze. - Są zresztą miejsca, gdzie są takie dołki w podłogach - dodał.

Doświadczenia z rozniecaniem ognia świdrem opartym o deskę i cegłę skłoniły Paucha do szukania innych powodów powstania okrągłych otworków w cegłach średniowiecznych świątyń. - Wywierciłem takie dołki, jakie są na kościołach, używając guzika, monety z XVIII w. i kuli muszkietowej z XVII w. - wyliczył PAP Pauch i zapewnił, że wyżłobienie dołka poprzez pocieranie tymi przedmiotami o cegłę zajęło mu zaledwie kilka minut. Dodał, że dołki w cegłach bardzo łatwo można było wyżłobić także krzesiwami używanymi powszechnie do XIX wieku do rozpalania ognia.

Zbierając informacje o hipotezach związanych z powstawaniem dołków pokutnych, Pauch trafił na notatkę prasową z lat 70. XIX w. - Dziennikarz opisywał, że w Szamotułach widział kobietę, która drążyła dołek. Zapytana o powody powiedziała, że uciera mączkę ceglaną dla chorej krowy. W medycynie ludowej dość powszechnie używano minerałów, więc sądzę, że dołki drążono po to, by uzyskany w ten sposób pył dodawać do lekarstw - powiedział Pauch.

Jego zdaniem nie bez znaczenia dla takiego zastosowania ceglanej mączki było też to, że dołki drążono w pobliżu wejść do kościołów. - To są miejsca przejścia ze sfery profanum do sfery sacrum - wskazał.

Pauch i inni pasjonaci dołków pokutnych stworzyli internetową mapę, na której oznaczają kościoły z takimi znakami. Jest ich już kilkaset w całym kraju. Ślady dołkowe znaleziono także na świątyniach w Rumunii, Niemczech czy w obwodzie kaliningradzkim.